Canto ostinato (4): kleur

kunstrecensie-mark-rothko---gemeentemuseum-haag

Melancholieke, nostalgische muziek. Het is de nostalgie van het vreemdelingschap. Heimwee naar een utopie misschien. Naar het land van de beminden. Naar de wereld waar de mensen geen roofdieren voor elkaar zijnSimeon ten Holt


De klank van de piano, het instrument waarvoor Canto ostinato is gecomponeerd, is als een zwart-witfoto. Een goede pianist kan kleuren suggereren zonder dat die daadwerkelijk te horen zijn. De piano speelt een spel met de verbeelding van de luisteraar. En van de speler.

De vier piano's van Canto ostinato klinken als een monochroom doek, als een colorfield painting van Mark Rothko of Ad Reinhardt. Uitgevoerd door piano's ontstaat een homogene klank die, als je je ogen dichtdoet, evengoed uit één, twee, of tien instrumenten zou kunnen komen. De klanken versmelten tot één object, wentelend in de tijd.

Dat monochrome, homogene karakter van de oorspronkelijke versie wilde ik ook behouden in mijn orkestratie. Canto is geen compositie van plotselinge klank- of kleurwisselingen, noch van grote variatie in speeltechnieken of geprononceerde instrumentatieverschillen.

Het materiaal en zijn trage metamorfose in de tijd moeten centraal staan—teveel nadruk op instrumentatie leidt alleen maar af van die fluïde afwikkeling van de tijd, die altijd het onderwerp is—zoals ook de piano's slechts voertuigen zijn van de vorm, het idee en het constante verlangen naar de horizon in Canto.

In Perpetuum—de werktitel van de eerste versie van Canto ostinato—verdeelt Ten Holt in ‘plateaus’. Ieder plateau is een nieuwe toestand van het materiaal in de voortdurende metamorfose van de muziek. In Canto laat de componist die bakens weg en blijven alleen de sectienummers over.

In de geest van Ten Holt heb ik in mijn orkestratie de plateaus uit Perpetuum als leidraad genomen voor wisselingen in instrumentatie en dynamiek. De strijkers vormen daarbij de basisklank, het fond. Om de klank te laten groeien en verkleuren, zowel in volume als in boventonen, worden ze vergezeld door de houtblazers. En—spaarzaam—door de koperblazers.

Met slagwerk (ik gebruik alleen melodisch slagwerk) ben ik voorzichtig: het verwijst te veel naar de piano's in het origineel. En ik wil juist een vertaling maken—het moet klinken alsof Canto voor orkest werd geschreven.

Ik maak op dit moment een orkestbewerking van Canto ostinato, in opdracht van het Residentie Orkest. Première op 13 en 14 mei 2016 in Rotterdam en Den Haag. Op deze plek doe ik regelmatig verslag van mijn werkproces. En schrijf ik over alles wat me opvalt in Canto.


Neapolitan Folk Songs

amalfi

My father was born near Naples. As a child, he encouraged me to listen to the melancholic music of his region: the full moon as the atmospheric lighting over the Gulf of Sorrento and Mount Vesuvius as a silent witness to all the heartache.

Initially I learned to know the songs in the simple but striking versions of Roberto Murolo: a singer with a guitar , no more and no less. Later I also listened to the orchestral interpretations of singers like Mario Lanza , Beniamino Gigli and Luciano Pavarotti. And so the desire grew to arrange these songs myself — preferably in a scoring that would do justice to the operatic qualities of the music.

From the vast collection of ‘canzone napoletani’ I have chosen six songs for my Fantasia Napoletana. In Tu , ca nun chiagne a worshiper sings of the indifference of the woman he adores. She makes him cry, but in her turn remains unmoved and unreachable.

In Maria, Mari, the admirer is standing under Maria’s window night after night, hoping for a rendez-vous . He sighs that he has lost much sleep because of her and he asks her to meet him in the garden, where he wants to sing her (and himself ) to sleep.

Torna a Surriento is a passionate appeal to the beloved to turn back to Sorrento. Marechiare is about a window in Marechiaro near Naples, where the nocturnal view allows for amorous contemplation. And in Canta pe'me the lover asks her if she would sing a song for him. He wants her to stay with him tonight, so that he may die.

Ultimately, La Danza is a playful Neapolitan tarantella, composed by Gioacchino Rossini that became world famous in the orchestration of Ottorino Respighi. The latter arranged the music for a ballet, and you can certainly hear that inspiration: it’s hard to sit still during this fresh whirlwind .

I found it fantastic that my good friend the composer Johan de Meij enthusiastically supported my writing of Fantasia Napoletana for wind band. He assisted me with great advice and awarded me a generous glimpse into his musical kitchen. Working together on the fantasy was great fun and I am honored that this work is published by de Meij’s publishing company Amstel Music.

Neapolitan Flk Songs (Fantasia Napoletana) is dedicated to my father , Antonio Fiumara. This is, after all, all his fault — and I am grateful for that.

Souling voor carillon

_BWC5028

Het carillon is een instrument van de straat. Hoog in hun torens bespelen beiaardiers al eeuwenlang de klokken die voor alle bewoners van de stad hoorbaar zijn.

Aan die straatmuziek dacht ik toen ik Souling componeerde voor Joost van Balkom en Bosch Requiem 2015. Wat voor muziek zou er eeuwen geleden geklonken hebben, in de korte novemberdagen rond Allerheiligen en Allerzielen?

Sinds de vroege Middeleeuwen was het de gewoonte klokken te luiden in de nacht van Allerheiligen: die klanken zouden de arme zielen in het vagevuur vreugde brengen.

Ook met het vagevuur verbonden was de traditie van ‘souling’, waarbij de armen van de stad tijdens Allerzielen door de straten trokken. Zij zongen dan ‘souling songs’ voor het het zielenheil van de doden, in ruil voor ‘soul cakes’ — speciaal voor die gelegenheid gebakken aalmoezen. Voor elk stuk brood aan de armen werd een ziel verlost uit het vuur van de hel.

De langgerekte baslijn in Souling zou zomaar uit dat verre verleden kunnen komen, terwijl je de beweeglijke stem daarboven zou kunnen horen als een onafgebroken litanie.

Première Souling, door Joost van Balkom: 6/11 in de St. Jans-Kathedraal in Den Bosch

Mét Frank zou het heel anders zijn, zegt Gail

In memoriam Gail Zappa (1945-2015). Dit interview verscheen op 8 juni 2000 in Trouw, als vooruitblik op het Zappa-portret in het Holland Festival

zappa1

In het Zappa-portret van het Holland Festival lijkt het of diens weduwe Gail Zappa de touwtjes in handen heeft. Achter de schermen waakt ze over de rechten en de muziek van haar in 1993 overleden echtgenoot, maar ze laat zich de laatste tijd soms ook in het openbaar gelden.

Zo voorkwam ze onlangs dat Zappa's oorspronkelijke zangers The Turtles een rol kregen in '200 motels' en verbood ze voor dit festival de verschijning van een programmatoelichting. Na alle geruchten wordt het tijd om Gail Zappa eens persoonlijk aan het woord te laten. "Het is jammer dat Frank er niet meer is. Dit festival zou er dan heel anders hebben uitgezien."

Na alle slechte ervaringen die Zappa had opgedaan met symfonieorkesten besloot hij 'geen muziek op papier meer te schrijven' vanaf de jaren tachtig. Interessant is dat Zappa één van zijn slechtste ervaringen had met het Residentie Orkest, dat tijdens het Holland Festival van 1980 werken van hem moest uitvoeren. Wegens onenigheid over de uitvoeringsrechten stapte het orkest naar de vakbond, met als gevolg dat Zappa zich terugtrok. Nog interessanter is het, dat datzelfde festival nu heeft besloten een portret aan Zappa te wijden. Op de onderhandelaarsstoel zit dit keer Gail Zappa, de weduwe van de componist.

Ze vertelt lachend dat ze destijds wel even moest nadenken over het voorstel van festivaldirecteur Ivo van Hove. "Mijn eerste gedachte was dat ik billijk moest zijn, zelfs al heeft Frank ooit gezegd dat hij nooit meer wilde dat een Nederlands orkest zijn muziek zou spelen. Ik nam–ironisch gezegd–maar even aan dat hij bedoelde 'tijdens zijn leven'."

"Ik heb vertrouwen in mijn keuze, heb er ook al spijt van gehad, maar ik wil ervoor vechten. Voor de musici, maar zeker voor de dirigent en het publiek. Je kunt bij een uitvoering alleen maar hopen dat je de betrokkenheid van de musici, de dirigent en de technici krijgt; dat ze er gevoel voor hebben en een goed product kunnen afleveren."

"Dat zijn allemaal dingen die tussen de componist en het publiek staan. Een soort bufferzone die je moet zien te overbruggen. Frank zei ooit dat het alleen maar downhill ging na het moment dat hij de muziek voor het eerst in zijn hoofd hoorde. Daarna moet het namelijk gespeeld worden en opgenomen: elke stap doet dan af aan het oorspronkelijke idee. Als mensen willen weten wat Frank écht bedoelde, kunnen ze altijd naar zijn plaatopnames luisteren. Dat moedig ik ook aan."

In het eerste contact dat het Holland Festival met Gail Zappa zocht was het Zappa-portret nog beperkt tot een uitvoering van '200 motels'. Van meet af aan richtte de aandacht zich niet op de gelijknamige film, maar veeleer op de orkestmuziek die Frank Zappa voor een concertproject onder deze titel verzon. "Niet voor niets heeft het project de naam '200 motels, the Suites' gekregen", aldus Gail Zappa.

"Er komt muziek in voor die je niet in de film of op de soundtrack vindt. Het project bestaat dus uit alle orkestmuziek die Zappa er oorspronkelijk voor schreef, zonder instrumentaties of toevoegingen van derden. We zijn in het archief op zoek gegaan naar alles wat ook maar iets te maken had met '200 motels'. Ali Askin, Toddy Vega (resp. de arrangeur en een assistent van Frank Zappa, red) en ik voelden ons net detectives. We onderzochten partituren en allerhande stukjes manuscript en hebben die bij elkaar gevoegd."

"Of we het ook allemaal goed hebben gedaan? Ik weet zelfs zeker van niet. Als Frank er nog geweest was, zou dit project er totaal anders hebben uitgezien. Ik houd het publiek niet voor dat dit is wat hij zelf ook zou hebben gedaan. Dit is de beste poging om de partituur redelijkerwijs in elkaar te zetten. Ik vind het erg belangrijk dat het werk nu eens als orkestwerk erkenning krijgt. Het is overigens mijn droom dat het ooit uitgevoerd kan worden met alle scènische aanwijzingen in de partituur. Die kunnen we nu helaas niet realiseren."

De publiciteit rond Gail Zappa heeft tot nu toe vooral in het teken gestaan van haar restrictieve maatregelen ten aanzien van het festival. Ook in andere media zoals internet wordt ze afgeschilderd als een bad rap, zoals ze dat zelf noemt. "Dat is genetisch bepaald in deze familie", aldus Gail Zappa. Ze ontkent de roddels, waar ze overigens niet van op de hoogte blijkt te zijn. Onaangedaan zegt ze: "Ik ben niet verantwoordelijk voor wat andere mensen van mij denken. Dat is hun probleem, niet het mijne."

Over de gewraakte toelichting die Bas Andriessen voor dit festival schreef, vertelt ze: "Het heeft niet zozeer te maken met de auteur, alswel met mijn eisen aan het festival. De afspraak was dat er aan bepaalde voorwaarden moest worden voldaan om mijn toestemming te krijgen voor de concerten. Eén eis was dat het Holland Festival naar de media toe verantwoordelijk is voor het respecteren van de bedoelingen van de componist. Publicatie van deze tekst zou impliceren dat ik het eens zou zijn met de inhoud, of dat de tekst de intentie van de componist zou weergeven."

"Ik heb het festival gezegd dat ik niet ben geïnteresseerd in een toelichting over hoe je deze muziek moet beluisteren, een tekst die bovendien ironisch is en niet gebaseerd op feiten. Ik heb niets tegen meningen maar ik wil niet dat het publiek zoiets wordt voorgehouden. Ik wil niet dat dit overbodige geouwehoer het publiek beïnvloedt in zijn eigen oordeel, en het de mogelijkheid ontzegt de muziek op een zuivere manier te ervaren. Dat was de reden van mijn bezwaren."

"Wat ik zou willen is dat mensen naar zijn muziek en zijn eigen opnames luisteren. Niemand is in staat om voor of over hem te spreken. Voor de geïnteresseerden: wij, de erven, blijven nieuw materiaal uitgeven. Ik ben op dit moment een boek aan het schrijven over Franks gebruik van de taal in zijn werken."

Tot slot zegt Gail: "Het is jammer dat dit niet tijdens zijn leven kon plaatsvinden. Dan zou het overigens een heel andere serie concerten zijn geworden. Stel je eens voor: zijn energie en ideeën, losgelaten op dit festival!"